Voetbal op leven en dood 

De heroïsche strijd van FC Start tegen de Duitse bezetter

 

Terwijl Russen bijkomen van Mannendag, is het voor Oekraïners een normale werkdag. Zij hebben de feestdag in 2014 afgeschaft, omdat ze hem te ‘Russisch’ vonden. Op Mannendag herdenken voormalige Sovjet-Republieken namelijk de oprichting van het Rode Leger (23 februari 1918). En het gezamenlijke Sovjetverleden is juist dat waar Oekraïners mee willen breken. Sterker, in Kiev gaan stemmen op om standbeelden te verwijderen die herinneren aan de grootste heldendaad van Oekraïense voetballers in de Sovjet-Unie. Op 9 augustus 1942 vermorzelden zij in een voetbalshow het team van de Duitse bezetter. Een partij die de boeken is ingegaan als ‘de wedstrijd des doods.’

Door Gillis Kersting (www.gilliskersting.info)

 

 

Kiev veroverd door de nazi’s

Nog voor de komst van het Duitse leger in augustus 1941 hadden de spelers van Dynamo Kiev hun gezinnen weggestuurd. Zelf waren ze achtergebleven om hun stad te beschermen tegen de naderende nazi’s. Dezen maakten snel vorderingen en op 26 september 1941 kregen ze Kiev in handen. Terwijl hun gevechtstroepen doorstootten naar het oosten, speurde een Duitse bezettingsmacht het gebied af naar joden en communisten. Onder hen de Dynamo Kiev spelers, die als clubleden automatisch geregistreerd stonden als leden van de Communistische partij. En de nazi’s, zoveel was duidelijk, toonden geen medelijden met communisten die in hun handen vielen. 

Alle reden tot paniek voor Dynamo’s keeper Nikolai Troesevitsj. Berooid en ondergedoken bood hij een armzalige indruk, toen hij eind 1941 de gewiekste zakenman en collaborateur Jozef Kodik tegen het lijf liep. Gelukkig voor de doelman was Kodik een Dynamo-fan. Meteen herkende hij in Troesevitsj zijn grote held van weleer. Vol mededogen nam hij de keeper onder zijn hoede en regelde voor hem een baantje bij een bakkerij. Binnen enkele maanden voegden zich meer voormalige Dynamo-spelers zich bij deze bakkerij. Genoeg spelers om weer een team te beginnen.  

 

Nieuwe doorstart voor Dynamo Kiev

Dankzij Kodik kon dit team, FC Start, aangevuld met ex-spelers van Lokomotiv Kiev en Spartak Odessa, meedoen met de nieuw opgezette voetbalcompetitie in bezet Oekraïne. In deze league, door nazi’s in juni 1943 opgezet om het moreel van de bevolking te verhogen, speelde Start tegen zijn ideologische tegenstanders: een Hongaars garnizoensteam, Duitse artilleristen en ploegen van Oekraïense nazi-eenheden. Al deze tegenstanders kregen van Start een pak slaag. Niet verwonderlijk. De oud-Dynamo spelers van Start behoorden tot de besten van de Sovjet-Unie. Naast de populaire doelman Troesevitsj, was aanvaller Ivan Kuzmenko een man om in de gaten te houden. Snel en behendig, met een neusje voor de goal, trof hij doel in alle vooroorlogse kampioenschapen van Dynamo Kiev. In 1938 werd Kuzmenko uitgeroepen tot beste speler van de Sovjet-Unie. 

De goalgetter kreeg bijval van atleet Georgi Dmitriyevits. Met zijn brede schouders en snelle passen denderde hij langs de zijlijn om Dynamo’s aanvallers van voorzetten te voorzien. Zijn uitzonderlijke loopvermogen leverde hem de bijnaam ‘locomotief’ op. 

Met deze sterren in het team kon Start de titel niet ontgaan. Eind juni 1942 stond Start ongeslagen bovenaan met 37 goals voor (15 keer Kuzmenko) en slechts 8 tegen. 

De Duitse autoriteiten hadden genoeg gezien. De voetbalcompetitie was bedoeld om de Oekraïense bevolking koest te houden, niet om een veredelde Sovjetploeg te laten gloreren. Het succes van Start toornde aan het Duitse gezag. En, de voetbalcompetitie opheffen zou de afgang alleen maar groter maken. Voor de nazi’s kon Start maar op één manier van zijn glans worden ontdaan: met een afstraffing op het veld.

 

De titanenstrijd tegen Flakelf

Om de klus te klaren hadden de autoriteiten hun sterrenteam Flakelf naar voren geschoven. Dit team van Duitse luchtafweereenheden rond Kiev zou Start, en daarmee het bolsjewistische beest, met de grond gelijk maken. Het nazisme zou de bolsjewieken verslaan, ook op het veld.. Eenmaal zover, op 6 augustus 1942, dachten de spelers van Start er anders over. Met 5-1 stuurden zij de Duitsers naar huis. Onmiddellijk na de wedstrijd eiste Flakelf een revanchewedstrijd. Drie dagen later, zondag 9 augustus 1942, zou de titanenstrijd opnieuw plaatsvinden in het Zenit-stadion in Kiev. Ditmaal zouden de Duitsers niets aan het toeval overlaten. In de dagen voorafgaand aan de wedstrijd mochten de Startspelers niet trainen en moesten zij zware fysieke arbeid verrichten, terwijl ze nauwelijks te eten kregen. 

 

Uitgehongerd en oververmoeid traden de Start spelers aan tegen de weldoorvoede en goed getrainde Duitse ploeg. Flakelf, getergd door de oorwassing een paar dagen daarvoor, probeerde met grof geweld een doelpunt te forceren. De Duitsers trapten en sloegen hun directe tegenstanders, zonder dat de scheidsrechter ingreep. Het geweld op het veld sloeg over op de toeschouwers in het stadion, waar de sfeer steeds grimmiger werd. Mensen die vooraan stonden en door het elkaar verdringende publiek naar voren werden geduwd, kregen klappen van Oekraïense politieagenten en Duitse bewakers. Typerend voor het brute karakter van de wedstrijd was de 0-1 voor Flakelf. Keeper Troesevitsj kreeg daarbij een trap tegen het hoofd en bleef minutenlang bewusteloos liggen. De Start spelers begrepen dat zij niet op hulp van de SS scheidsrechter hoefden te rekenen.   

 

Start spelers voor de keus van hun leven

In deze moeilijke omstandigheden leek een nederlaag onomkeerbaar, maar Start rechtte de rug. Kuzmenko schatte een lange bal van achteruit op waarde en toucheerde met zijn kruin de bal over de Duitse keeper heen: 1-1. Met vloeiend combinatiespel stelden de Oekraïners orde op zaken. Aanvaller Makar Honcharenko scoorde tweemaal. Nog voor de rust leidde Start met 3-1. 

De SS scheidsrechter, die de wedstrijd uit Duitse handen zag glippen, kwam tijdens de pauze de Oekraïense kleedkamer binnen. In het Russisch maakte hij de Start-spelers duidelijk dat zij bij een overwinning konden rekenen op deportatie naar het concentratiekamp Sirets. Na deze woorden sloot hij de deur en liet de spelers in vertwijfeling achter. In de kleedkamer was het enkele minuten stil, voordat de spelersgroep de boodschap had verwerkt. Zij moesten nu beslissen wat ze gingen doen. De wedstrijd uit handen geven en hun publiek (en de Sovjet-Unie) in de steek laten, of de wedstrijd winnen. Ook al betekende dat een bijna zekere dood. De spelersgroep beraadslaagde enkele minuten en betrad daarna eensgezind weer het veld. Klaar om te sterven voor het vaderland.

 

In de tweede helft ondervond Start zware tegenstand van Flakelf, dat nog twee keer scoorde. Opnieuw, echter, waren de Oekraïners met twee doelpunten hun Duitse tegenstanders te snel af. Bij een 5-3 voorsprong ontweek Aanvaller Klimenko de Duitse verdedigers, omspeelde de keeper en liep op het lege doel af. In plaats van binnen te schieten, hield hij stil op de doellijn, ging zelf het doel in en schoot de bal weer terug in het veld. Hierna floot de scheidsrechter af, om de Duitsers verdere vernederingen te besparen.

De wraak van de bezetter diende zich aan in de weken na de wedstrijd. Acht Start spelers werden opgepakt en naar het concentratiekamp Sirets gestuurd. Onder meer Kuzmenko en Troesevitsj werden gefusilleerd in een massaexecutie bij Babi Yar, op 24 februari 1943. Voor deze mannen betekende voetbal meer dan leven en dood.

Het heroïsche verhaal van FC Start is meerdere malen verfilmd. Zoals in Escape to Victory (1981). Met o.a. Sylvester Stallone en Pelé

 

Zeldzame foto van FC start voor wedstrijd tegen Flakelf. Troesevitsj  en Kuzmenko staan vijfde en zesde van links op de tweede rij.

©2020 Panenka Magazine