Sjachtar Donetsk

In 2009 won Sjachtar Donetsk de UEFA Cup door Werder Bremen in de finale in Istanboel met 2-1 te verslaan. Daarmee werd het de eerste ploeg in het onafhankelijke Oekraïne die een Europese trofee won. De twaalf jaar dat de Roemeense topcoach Mircea Lucescu Sjachtar onder zijn hoede had zijn bijna ongeëvenaard in het moderne voetbal. Hij vormde de club uit de provinciale mijnwerkersstad om tot een geduchte tegenstander in Europa.

Foto: Frank Elbers

VOETBAL IN OORLOG

Na de grootschalige invasie door Rusland op 24 februari 2022 werd de Oekraïense Premier League stilgelegd en lijstaanvoerder Sjachtar tot vroegtijdige winnaar verklaard. Door de oorlog zijn Oekraïense clubs gedwongen hun Europese wedstrijden in Polen en Duitsland te spelen. De succesvolste Oekraïense club heeft Hamburg als thuisbasis geadopteerd voor haar Europese wedstrijden. Sjachtar speelt al sinds 2014, het begin van de Russische invasie van Donetsk en de Krim, buiten de eigen regio. Het team traint in hoofdstad Kyiv en speelt zijn thuiswedstrijden in garnizoensstad Lviv in het westen van het land, nabij de grens met Polen. Zo ook op zondag 3 maart 2024 tegen FC Kryvbas Kryvyi Rih, de club die op dat moment bovenaan staat in de Premier League. De Lviv Arena, een van de acht Euro 2012-stadions, kan 35.000 toeschouwers herbergen. Op deze koude zondagavond is het stadion echter nagenoeg leeg, op een handjevol jonge Shaktar-fans na; zij hebben van de club toestemming gekregen om de wedstrijd bij te wonen. Nadat spelers en het arbitrale trio in Oekraïense vlaggen het veld hebben betreden, het volkslied klinkt en er een minuut stilte is gehouden voor alle slachtoffers van de oorlog, wordt de aftrap verricht door een 25-jarige veteraan die tijdens gevechtshandelingen aan het front een been heeft verloren. Het is opvallend hoeveel Sjachtarfans die geamputeerd zijn, of zich in rolstoelen voortbewegen, na afloop van de wedstrijd spelers opzoeken in de catacomben en ‘mixed zone’ om met hun idolen op de foto te gaan.FC Sjachtar Donetsks trainer, Nederjoegoslaaf Marino Pušić, is tevreden met de overtuigende 5-2 overwinning tegen nummer één Kryvbas, zo vertelt hij tijdens de persconferentie na afloop van de wedstrijd. Hij voorspelt dat deze overwinning een ommekeer betekent in de strijd om het kampioenschap en spreekt de hoop uit dat spoedig alle Sjachtarfans weer van het goede spel van zijn team kunnen genieten.

Er is in Oekraïne een discussie gaande over het al dan niet toelaten van toeschouwers bij voetbalwedstrijden. Toeschouwers bij wedstrijden zouden de clubs broodnodige inkomsten uit ticketverkoop en merchandising opleveren. Dit zou hen helpen om de financiële problemen te overwinnen die ze ondervinden als gevolg van de oorlog. Voetbalwedstrijden kunnen bovendien een belangrijke bron van afleiding en ontspanning zijn voor mensen die leven in een oorlogsgebied. Het toelaten van toeschouwers zou kunnen helpen om het mentale welzijn van de bevolking te verbeteren. Het hervatten van voetbalwedstrijden met toeschouwers zou ook een krachtig symbool zijn van normaliteit en hoop in een tijd van grote onrust. Het toelaten van toeschouwers brengt echter veiligheidsrisico’s met zich mee.

Het toelaten van grote groepen mensen bij elkaar op één locatie zou een te groot risico vormen. Veel stadions in Oekraïne zijn beschadigd door de oorlog en zijn niet langer veilig om grote aantallen toeschouwers te herbergen. Sommige mensen vinden dan ook dat het land in deze moeilijke tijd prioriteit moet geven aan de oorlogsinspanningen en dat er niet genoeg middelen beschikbaar zijn om voetbalwedstrijden met toeschouwers veilig te organiseren. Sinds de hervatting van de competitie na de winterstop in februari klinkt de roep om toeschouwers luider. Maar de UAF heeft nog geen definitieve beslissing genomen.

Op woensdag 6 maart 2024 lanceert Rusland een raket op Odesa tijdens een bezoek van de Griekse premier Kyriakos Mitsotakis, terwijl hij van president Volodymyr Zelensky een rondleiding door de haven krijgt. De ontploffing vindt plaats op ongeveer 150 meter afstand. Een marinewoordvoerder bevestigt dat Rusland de haveninfrastructuur van Odesa heeft aangevallen, waarbij vijf mensen omkomen. Een uur later ontvang ik een sms’je van de persvoorlichter van Chornomorets Odesa: de wedstrijd tussen Chornomorets en FC Vorskla Poltava zal die zaterdag (9 maart) achter gesloten deuren gespeeld worden, dus zonder publiek én zonder pers.

Het had niet veel gescheeld of het Sjachtar-team had de grootschalige Russische invasie op 24 februari 2022 niet overleefd. Sinds het vertrek uit Donetsk in 2014 was het paleisachtige Hotel Opera in het centrum van Kyiv, eigendom van multimiljardair en clubeigenaar Rinat Akhmetov, de administratieve basis en thuisbasis van de club. ‘Het was best een eng moment’, gaf Sjachtars Braziliaanse vleugelspeler Tetê begin 2023 toe in zijn zelfgeproduceerde documentaire Eu Sou O Furacão (‘Ik Ben De Orkaan’, een verwijzing naar zijn bijnaam). ‘We wisten al dat [de Russen] op het punt stonden binnen te vallen. We hoorden de bommen vanuit ons huis, maar’, hij lacht, ‘ik speelde nog steeds videogames.’ Videogames spelen was altijd zijn uitlaatklep geweest op stressvolle momenten. ‘Ik was kalm,’ vervolgde hij. Tetê heeft vervolgens Kyiv verlaten toen het nog kon en is met zijn Oekraïense echtgenote per auto richting de grens gereden. Toen het stel Polen bereikte, vonden ze een hotel en meldde hij zich snel aan bij een plaatselijke sportschool om in vorm te blijven. Die dagelijkse trainingen zouden twee maanden lang zijn routine worden, enkel onderbroken door het — samen met zijn vrouw Tania — kopen, klaarmaken en uitdelen van dozen met voedsel en hygiëneproducten voor vluchtelingen die uit Oekraïne arriveerden. Later tekende Tetê een kortlopend contract bij de Franse club Olympique Lyonnais, waarbij zijn contract met Sjachtar werd opgeschort als onderdeel van de FIFA-uitspraak van 8 maart, die buitenlandse spelers in Oekraïne en Rusland toestond om tot 30 juni zonder straf voor andere clubs te tekenen.

De operatie van Sjachtar was van grotere omvang. De Kroatische ambassade had de Kroaat Darijo Srna geadviseerd te vertrekken. De Brazilianen wachtten nog steeds op definitieve instructies van hun ambassade. Srna, voormalig aanvoerder die maar liefst twaalf seizoenen bij Sjachtar had gespeeld en nu tot de staf behoorde, kreeg hulp van zijn vriend Aleksander Čeferin, de voorzitter van de UEFA. Maar dat ging niet snel genoeg. Srna maakte Čeferin duidelijk dat hij nergens heen zou gaan totdat hij er zeker van was dat zijn spelers veilig buiten waren. Uiteindelijk kwam Čeferin met een oplossing. ‘Na twee dagen…’ – hoe lang die dagen aanvoelden, wordt duidelijk als Srna zich onbewust in zijn stoel uitstrekt – ‘... heeft Čeferin enorm geholpen. De president van de [Oekraïense] federatie, Andriy Pavelko, heeft enorm geholpen, en we hebben een manier gevonden om alle spelers uit Oekraïne te krijgen.’

De Brazilianen in het team hadden ondertussen zelf het initiatief genomen maar waren gefrustreerd door de beperkte hulp van het thuisfront. Júnior Moraes, de makkelijk scorende spits en tevens oudste speler uit Brazilië, verzamelde de voetballers en hun gezinnen – een groep van twintig personen – in de lobby van Hotel Opera. Ze namen op zijn telefoon een bericht op om de wereld in te sturen, waarin hij de Braziliaanse regering om hulp vroeg. Het was de club die, met hulp van de UEFA en spelersvakbond FIFPRO, het beste plan bedacht in de gegeven omstandigheden. Op zaterdag 26 februari vertrokken de buitenlanders vanuit het Opera Hotel per bus naar het Kyiv-Pasazhyrskyi-treinstation.

Van daaruit was het een zestien uur durende treinreis naar Tsjernivtsi in het westen van het land. Hoewel het verlaten van Kyiv, het gevoel van verhuizen, aanvankelijk enige opluchting bood, duurde dat niet lang. De hoofdstad verlaten betekende voor Pedrinho dat hij vanuit het treinraam zag wat er met de rest van Oekraïne gebeurde. ‘Het was verschrikkelijk’, zei hij later toen hij uiteindelijk weer thuis in São Paulo aankwam. ‘[We zagen] verschrikkelijke beelden en steden die volledig verwoest waren. Ik had mijn dochtertje van vier maanden in mijn armen en wilde alleen maar dat het goed met haar ging.’ Elke keer dat hij zijn familie belde, ‘nam ik afscheid van ze, want ik dacht bij mezelf dat dit wel eens de laatste keer kon zijn dat ik hun stemmen hoorde’. Bij aankomst in Tsjernivtsi brachten bussen naar eerst Moldavië en later Roemenië hen in veiligheid.

Je las het inleidende hoofdstuk over Sjachtar Donetsk uit het boek 'Proletariaat aan de bal' Meer lezen, bestel dan het boek via www.panenka-magazine.com